Saltar al menú principal
Saltar al contenido

Historia da colección

1. Historia da colección

As gravacións sonoras abranguen tanto as musicais coma as non-musicais. Estas últimas forman o Arquivo da Palabra.

A colección é un fiel reflexo da historia da edición fonográfica española. Abrangue dende os primeiros soportes, como discos de Ariston, cilindros de cera ou rolos de pianola, ata os máis modernos.

A colección de documentos históricos que ingresan por compra e donativo está formada por discos perforados Ariston (31), Ariosa (12) e Herophón (38); cilindros de cera (480); rolos de pianola (5.800) e discos de lousa (21.000).

Coa lei de Depósito legal de 1938 (Decreto do 13 de outubro), comeza o ingreso de obras fonográficas en discos de lousa, seguindo cos discos de vinilo, cuxo número se aproxima aos 300.000, ao redor de 150.000 casetes e 130.000 CD, etc.

A colección do Servizo de Gravacións Sonoras actualmente superou os 600.000 documentos ingresados, tanto por compra como por donativo ou Depósito legal.

1. A colección de rexistros sonoros
Os inicios da colección remóntanse ás ordes e decretos de 1938 e 1942 de Depósito legal e de Propiedade intelectual de Obras Fonográficas, que establecen como requisito previo e indispensable para que se leve a cabo o recoñecemento da propiedade intelectual "a obriga de depositar o disco na Biblioteca Nacional".

As gravacións sonoras sempre foron produtos moi populares e obxecto dun próspero comercio, polo que teñen gran valor testemuñal para coñecer a realidade sociocultural de cada época, o seu folclore, tendencias e gustos musicais, a voz dos seus literatos, políticos, científicos, humoristas, etc. As empresas fonográficas e os seus distintos selos reproducen o que a sociedade demanda e, polo tanto, as coleccións históricas de gravacións son ferramenta de investigación imprescindible para sociólogos e musicólogos.

Ao longo destes últimos anos, a colección da BNE experimentou espectaculares cambios, relacionados cos avances tecnolóxicos que acompañaron o paso dos soportes analóxicos aos dixitais, e tamén coa aparición de Internet e a profunda transformación que impuxo ás industrias fonográficas e audiovisuais.

2. Sección Arquivo da Palabra
Arquivo da Palabra
Dentro da colección de sonoros da Biblioteca Nacional, a palabra ocupa un lugar destacado. Os seus primeiros fondos proceden do suprimido Arquivo da Palabra do Centro de Estudos Históricos, e posteriormente fóronse incrementando, formándose dúas coleccións diferenciadas:

1º A edición comercial, formada polos fondos procedentes de compra, donativo e depósito legal en distintos soportes, dende cilindros de cera, discos de lousa e vinilo ata os soportes en CD actuais. Recóllense as voces de insignes personaxes de todos os ámbitos a través de discursos, lecturas, etc. : Alfonso XIII, Unamuno, Cela…

2º O Arquivo da Palabra da Biblioteca Nacional está integrado polos actos culturais realizados no Salón de Actos da Biblioteca dende 1973 e gravados en cinta aberta, casete ou DAT. Actualmente están dixitalizados e agrupados en series relacionadas cos diferentes ciclos de conferencias. Dende xuño de 2006, o soporte é o DVD, e pode accederse aos seus rexistros a través do Boletín de Novidades.

2. Fondos

1. Cilindros de cera
En 1877 Tomás A. Edison construíu e patentou, por primeira vez na Historia, un medio eficaz para gravar o son e reproducilo cando se quixese. Chamou "fonógrafo" ao seu invento, que utilizaba como soporte uns cilindros de cera que ofrecían certa calidade e estabilidade no rexistro da voz e do son, o que posibilitaba unha produción industrial.

A colección actual de cilindros da BNE está catalogada integramente e pódese consultar na súa base de datos. Está formada por 457 pezas, que foron colocadas en caixas individuais de conservación que garanten a óptima preservación de contidos e de envases orixinais. Conteñen gravacións orixinais e, en ocasións, únicas, de intérpretes españois de finais do século XIX e principios do XX.
A maioría dos cilindros foron producidos por casas fonográficas españolas: Sociedad Anónima Fonográfica (Madrid), Sociedad Fonográfica Española de Hugens y Acosta (Madrid), Viuda de Aramburu (Madrid), etc., e recollen interpretacións de bandas, orquestras, solistas e cantantes españois, así como fragmentos de obras estranxeiras: Xota de "La Dolores ", Marcha de Tannhäuser, o pasacalle de "Agua, azucarillos y aguardiente", o pasodobre "Frascuelo" pola Banda de Ingenieros, "Terceto de Marina" polo tenor Sr. Bezares, a Canción del espejo de "La Viejecita" por Blanca del Carmen, xotas aragonesas gravadas entre 1898 e 1899 por Balbino Orensanz, con voces dos mellores intérpretes de xota da época, etc. A última incorporación á colección foi o primeiro curso por correspondencia de español para falantes de lingua inglesa que levan por título "Spanish Gold Moulded Record" (1905) e que foi editado en 25 cilindros pola International Correspondence School, de Scranton (Pennsylvania).

Para a reprodución da súa colección de cilindros, a BNE conta cun fonógrafo "Gramophone", do ano 1895, e con outro "Edison Home Phonograph", aínda que a maior parte da colección está dixitalizada e pode escoitarse tamén en CD.

Colección de Cilindros de Cera
A Biblioteca Nacional de España adquiriu unha colección de 224 cilindros de cera fabricados en España, na súa maioría, e relacionados coa música española e intérpretes españois. Son documentos de gran valor histórico por ser as primeiras gravacións de son e voz de finais do século XIX e principios do XX.

O contido da colección de cilindros adquiridos é rico e variado e supón un incremento importante da Colección histórica do Servizo de Rexistros Sonoros, sendo considerados como o equivalente aos incunables da Colección impresa.

A continuación, inclúese un rexistro sonoro procedente dun dos cilindros adquiridos pola Biblioteca Nacional; contén a peza "Carceleras", a máis coñecida da zarzuela Las hijas del Zebedeo, de Ruperto Chapí. A gravación realizouse arredor do ano 1900, e a peza está interpretada pola señorita Nieves.

En 1877 Tomás A. Edison inventou os cilindros de fonógrafo, primeiro medio para poder gravar e reproducir o son. Os primeiros foron de papel de estaño, despois de cartón parafinado e, a partir de 1890, de cera maciza. O fonógrafo foi o primeiro aparato en rexistrar e reproducir son. Funcionaba mediante unha agulla suxeita a unha membrana, que recollía as vibracións producidas pola música, a voz ou calquera outro son, e as gravaba mediante sucos na superficie do cilindro. O impacto deste invento levou á colaboración de enxeñeiros, científicos, artistas, comerciantes, etc., que lograron perfeccionar o mecanismo dos posteriores gramófonos de discos, inventados por Emilio Berliner, e que só servían para reproducir sons pregravados.

Ata finais de 1890, os cilindros de cera eran moi heteroxéneos, o que creaba problemas de incompatibilidade. Para evitar isto, a casa Edison Records, Columbia Phonograph e outras deciden establecer un tamaño estándar para os cilindros de cera. As medidas acordadas foron 10 cm de longo e 5,7 cm de diámetro, con capacidade para uns dous minutos de gravación. En 1906, o plástico duro substituirá á cera e comezarán a comercializarse cilindros de celuloide e de amberol, estes últimos de 4 minutos de duración, que seguirían vendéndose ata 1929 competindo cos discos de lousa, menos fráxiles e máis doados de almacenar.

A colección adquirida está integrada por 204 cilindros de tamaño estándar: 57 cilindros de zarzuela, 44 de ópera, 20 de flamenco, 22 de música popular, 33 de música instrumental, 15 de contos, 10 de música rexional, 3 de arquivo de palabra e 20 cilindros de tamaño maior de temas diversos.

A zarzuela está representada por composicións moi coñecidas; 15 están gravadas en España pola compañía "The Anglo Italian Commerce Company" e fabricados en Italia: El juramento (Gaztambide), La Revoltosa (Chapí), El Barberillo de Lavapies, La boda de Luis Alonso (G. Jiménez), El puñao de rosas (Chapí), etc. Os cilindros son dunha gran perfección e pódese dicir que o son é dos mellores que se conservan. Os restantes están feitos en España. Recóllense temas tan coñecidos como La alegría de la Huerta (Chueca), Agua, azucarillos y aguardiente, (Chueca), La verbena de la Paloma (Bretón), Gigantes y cabezudos (Caballero). Son cilindros de cantantes españois do momento, de gravacións de fragmentos moi coñecidos e doutros esquecidos, ás veces máis importantes que os coñecidos. De todos os xeitos, as gravacións, xa sexa coñecidas ou descoñecidas, son as primeiras zarzuelas que se gravaron e, nalgúns casos, a única gravación que se conserva.

A ópera é outro dos xéneros que forma parte da colección. Seis son do gran tenor vasco Constantino, das marcas estranxeiras Pathé e Edison. Os restantes son españois, cos fragmentos e arias máis famosas da época. Os catro cilindros da ópera "Marina" de Arrieta pódense considerar os primeiros e quizais únicos que existen.

Os vinte cilindros de flamenco foron fabricados en España. Os máis importantes son os do "Mochuelo", que chegou a gravar case todos os estilos do flamenco. Entre eles, hai que salientar as jaberas, un palo flamenco esquecido do que quizais só exista este exemplar.
Entre as casas fonográficas españolas máis representadas destacan: Ureña, Aramburo, Hugens y Acosta, Fonográfica Madrileña, Sociedad Fonográfica Española, Moreno Cases, Puerto y Novella, Fono Reyna, José Navarro, etc. Entre as estranxeiras podemos falar de Pathe, The Anglo Italian Commerce Co., Edison Amberol e Lioret, entre outras.

Escoitar "Carceleras" (BDH)

2. Rolos de pianola
Os primeiros rolos musicais de papel perforado apareceron arredor de 1880. Poden escoitarse por medio dun instrumento mecánico de teclado denominado pianola, que funciona cun sistema pneumático accionado polo pedaleo do "pianolista". As distintas notas musicais prodúcense ao tempo que se vai desenrolando o papel, que leva codificadas a posición das notas do teclado na colocación das perforacións.

A colección de rolos de pianola está formada por máis de 5.000 documentos e iniciouse en 1990 coa compra de 550 rolos e unha pianola Sterling de 1918.

A pianola foi moi popular en España no primeiro terzo do século XX, e a fabricación de rolos supuxo un gran negocio. Os rolos da BNE foron producidos por diversas casas editoras estranxeiras e españolas: Victoria (a marca máis coñecida), Best, Minerva, Diana, Princesa, Edición Mott, España Musical, Melodía, Poch, Clave, etc. A colección recolle un repertorio moi diverso: dende as frivolidades do momento ata fragmentos de zarzuelas, óperas, etc., pero tamén obras de piano máis vangardistas. O repertorio clásico convive cos cuplés e os bailables máis populares da época, como fox-trots, one-steps, tangos, etc., que tamén foron producidos en gran número polos editores de partituras da época.

3. Discos perforados
Os primeiros discos que se utilizaron para a reprodución do son no século XIX empregaban aparatos reprodutores (os "tocadiscos" máis primitivos) baseados en mecanismos pneumáticos similares ao do piano de manubrio (como nos modelos Ariston, Ariosa ou Herophon) ou de caixa de música (como no Symphonion). Ao xirar os discos sobre o prato, accionados por unha manivela, as perforacións activan os mecanismos de produción de son. A duración de cada peza é sempre moi breve e coincide co que tarda en xirar o disco unha volta completa; a partir dese punto, a música empeza a repetirse.

A actual colección de discos perforados en cartón ou en metal da BNE é de ao redor dun centenar de pezas, todas elas fabricadas entre 1880 e 1900, e poden escoitarse nos seus respectivos reprodutores no Museo da Biblioteca.

O repertorio gravado por este procedemento consiste sobre todo en fragmentos moi populares de zarzuela (por exemplo de La Gran Vía, de F. Chueca), valses, himnos nacionais, pequenas pezas pianísticas, etc.

4. Discos de lousa
Dende a invención do gramófono por E. Berliner en 1887 ata mediados dos anos cincuenta do pasado século, editáronse centos de miles de gravacións en discos de lousa (tamén chamado "disco de pedra"), que abranguían todos os xéneros: música clásica, flamenco, zarzuela, marchas militares, música popular, lixeira, óperas, arquivo da palabra, etc.

A colección de discos de lousa da Biblioteca está formada por máis de 21.000 unidades de distintos selos discográficos españois e estranxeiros: Compañía del Gramófono Odeón: Pathé, MGM, Regal, La Voz de su Amo, Columbia, Decca, Philips, etc. Unha gran parte da colección xa está dixitalizada.

Os discos de lousa máis antigos corresponden aos primeiros anos do século XX e recollen só pequenos fragmentos de obras de duración moi reducida. Podemos apreciar como se produciu, co transcurso do tempo, unha evolución nos temas gravados: ao principio predominaban as gravacións de música clásica e escénica (zarzuelas, óperas, cuplés, etc.), mentres que a partir dos anos corenta, seguindo o ronsel doutros países, comezou unha produción masiva de temas populares, máis acordes cos gustos do momento e cunha maior difusión comercial dos discos. No repertorio conservado na Biblioteca tamén teñen importante presenza o folclore e as gravacións non-musicais ou de arquivo de palabra, con coleccións tan significativas como as recollidas por Tomás Navarro Tomás para o Instituto de Estudos Históricos.

5. Discos de vinilo
A finais da década dos corenta, empezaron a editarse os primeiros discos de vinilo (tamén chamados "discos de plástico"). Durante un tempo, o novo soporte conviviu co disco de lousa, pero arredor de 1956 substituíuno completamente como medio máis axeitado para a comercialización do son gravado.

O disco de vinilo gozou de enorme popularidade durante a segunda metade do século XX, época dourada da industria discográfica, e xerou un importante fenómeno de coleccionismo público e privado.

Preséntase basicamente en dous formatos, o "Single", de menor tamaño e capacidade, e o "Long play" (máis coñecido polas súas iniciais "LP"). As velocidades de xiro adoitan ser de 45 ou 78 rpm para os discos de menor formato e de 33 1/3 para os de longa duración. Os aparatos reprodutores ("tocadiscos" ou "pickups") fabricáronse en distintas modalidades de son monoaural ou estéreo e en múltiples modelos e tamaños, como corresponde a un obxecto de consumo que foi moi popular en todos os fogares españois durante case corenta anos.

Aínda que na última década do século XX o disco de vinilo foi desbancado pola tecnoloxía dixital e o CD Audio, aínda hoxe mantense unha produción de discos de vinilo dirixida a profesionais e que ingresa na BNE por Depósito legal. O actual tocadiscos substitúe a agulla tradicional por un feixe de láser, como nos reprodutores de CD.

A colección de discos de vinilo é a máis voluminosa entre todas as de son gravado que conserva a BNE. Empezou a formarse dende finais dos anos cincuenta, a través de ingresos procedentes do cumprimento da Lei de depósito legal. Actualmente, está constituída por uns 300.000 documentos, na súa maioría edicións comerciais de coñecidas casas discográficas: Belter, Columbia, Emi-Odeón, Hispavox, Mercury, Polydor, RCA Española, Zafiro, etc., aínda que tamén hai unha importante colección de carácter institucional e non-comercial, como as gravacións de música histórica española promovidas polo Ministerio de Educación e Ciencia, por asociacións de compositores, Radio Nacional de España, etc.

6. Cintas magnéticas
Existen diferentes modalidades:

  • Cinta aberta, soporte no que se conservan as primeiras gravacións dos actos culturais realizados na Biblioteca Nacional na década de 1980, actualmente pasadas a cintas DAT para a súa conservación e consulta.
  • Cartucho, un formato de oito pistas gravadas nun só sentido que alcanzou moi pouca difusión comercial. A colección da BNE é de 3.134 cintas, que conteñen na súa maioría música lixeira dos anos sesenta e setenta.
  • Casete, que foi, xunto ao disco de vinilo, o sistema máis popular de gravación e comercialización do son, polo que unha parte importante da súa edición comercial se corresponde con outra idéntica en disco. A colección da BNE é dunhas 160.000 cintas de todos os xéneros musicais e de arquivo da palabra.
  • Fío magnético, utilizado na primeira metade do século XX como sistema de gravación de emisións radiofónicas. A BNE conta cun aparato reprodutor para este tipo de soporte e unha pequena colección de himnos e discursos políticos (coas voces de Manuel Azaña, Dolores Ibarruri, o xeneral Queipo de Llano, o Cardeal Segura, etc.), a maioría emitidos durante a Guerra Civil de 1936-1939.
  • CINTAS DIXITAIS (Cintas DAT). É un soporte utilizado principalmente como medio de conservación e difusión de gravacións realizadas orixinalmente por procedementos analóxicos. Unha parte importante da colección de discos de lousa da BNE consérvase tamén neste tipo de cinta (traballo que se realizou entre 1996 e 2000), así como as copias de seguridade dos actos da Biblioteca Nacional.
  • DISCOS COMPACTOS. O novo soporte dixital CD-Audio está aínda vixente no mercado e desprazou completamente na década de 1990 a casete e o disco de vinilo. A colección da BNE ingresou maioritariamente por Depósito legal e supera na actualidade os 150.000 volumes.

Entre as principais discográficas que producen discos compactos en España poden citarse BMG Ariola, PDI, Blue Moon Producciones Discográficas, Polygram Ibérica, EMIOdeón, etc.; algunhas delas, como Fonotrón, especializáronse na remasterización de gravacións antigas.

Con diferenza, o contido predominante na edición española de discos compactos é a música pop nacional, que constitúe a maior parte da colección da BNE. A moita distancia, están outros xéneros, como a música de escena (zarzuela, comedias musicais, música de cine, etc.), a música tradicional ou a música histórica española (con algúns selos especializados como Verso, Arsis, Glossa, La Má de Guido, Tritó, Columna, Pneuma, etc.).

O flamenco ten tamén unha importante presenza na produción fonográfica española, que ofrece coleccións de gravacións históricas (algunhas avaladas por entidades como o Centro Andaluz de Flamenco) xunto ás tendencias e mesturas máis actuais.