Saltar al menú principal
Saltar al contenido

Bildumaren historia

1. Bildumaren historia

Soinu-grabazioak musikalak nahiz ez-musikalak izan daitezke. Azken horiek Hitzaren Artxiboa (Archivo de la Palabra) osatzen dute.

Bilduma Espainiako fonografia argitalpenen historiaren isla bikaina da. Aspaldiko euskarrietatik hasi -Ariston diskoetatik, argizarizko zilindroetatik eta pianola biribilkietatik-, eta euskarririk modernoenetara bitartekoak aurki daitezke bilduma horretan.

Erosi eta dohaintzan jasotako dokumentu historikoen bilduma Ariston (31), Ariosa (12) eta Herophón (38) disko zulatuek, argizarizko zilindroek (480), pianola biribilkiek (5.800) eta arbelezko diskoek (21.000) osatzen dute.

Lege Gordailuari buruzko 1938 Legearekin (urriaren 13ko Dekretua) hasi ziren lan fonografikoak arbelezko diskoetan iristen. Ondoren, binilozko diskoak iritsi ziren, 300.000 inguru daude, 150.000 kasete inguru eta 130.000 CD eta abar.

Soinu-grabazioen Zerbitzuaren bildumak 600.000 dokumentutik gora ditu; batzuk erosiak, besteak dohaintzan jasoak eta beste batzuk lege gordailuan.

1. Soinu-erregistroen bilduma
Bildumaren hasiera lan fonografikoen lege gordailuari eta jabetza intelektualari buruzko 1938ko eta 1942ko aginduen eta dekretuen harira etorri zen. Agindu eta dekretu horiek ezarri zuten jabetza intelektuala aitortzeko ezinbesteko baldintza zela “diskoa Liburutegi Nazionalaren esku jartzea”.

Soinu-grabazioak beti izan dira oso produktu arrakastatsuak eta merkataritzarako oparoak. Beraz, lekukotasunerako balio handia dute garai bakoitzeko errealitate soziokulturala, folklorea, joerak eta musika-joerak eta literatoen, politikarien, zientzialarien, umoristen eta abarren ahotsa ezagutzeko. Enpresa fonografikoek eta horien zigiluek gizarteak eskatutakoa sortzen dute eta, beraz, grabazioen bilduma historikoak ikerketetarako ezinbesteko tresna dira soziologoentzat eta musikologoentzat.

Azken urteotan, Liburutegi Nazionalaren bildumak aldaketa handiak izan ditu, euskarri analogikoetatik digitaletarako saltoa emateko izan diren aurrerapen teknologikoekin lotuta. Internet azaldu izanak eta industria fonografikoei eta ikus-entzunezkoei ekarri dien eraldaketa sakonak ere aldaketa handiak ekarri ditu.

2. Hitzaren artxiboa atala
Hitzaren artxiboa
Liburutegi Nazionaleko soinu-bildumaren barruan, hitzak toki garrantzitsua du. Bertako lehen funtsak Ikerketa Historikoen Zentrotik kendu diren Hitzaren Artxibokoak dira; geroztik ugarituz joan dira eta bi bilduma osatu dituzte:

1) Edizio komertziala, erostetik, dohaintzan jasotzetik eta Lege Gordailutik jasotako eta zenbait euskarri-mota ezberdineko funtsek osatua: argizarizko zilindroek, arbelezko eta binilozko diskoek eta baita egungo CDek ere. Arlo guztietako pertsonaia garrantzitsuen ahotsak daude; haien diskurtsoak, irakurketak eta abar, alegia : Alfontso XIII, Unamuno, Cela…

2. Liburutegi Nazionaleko hitzaren artxiboa Liburutegiko ekitaldi-aretoan 1973tik eginiko kultura ekitaldiek osatzen dute. Zinta irekian, kasetean edo DATean daude grabatuta eta orain, digitalizatuta daude, hitzaldi-zikloekin lotutako taldetan sailkatuta. 2006ko ekainetik euskarria DVDa da, eta aukera ematen du Berritasunen Buletinaren bidez bere erregistroak eskuratzeko.

2. Funtsak

1. Argizarizko zilindroak
1877an, Tomás A. Edisonek, historian lehen aldiz, soinua grabatzeko eta nahi zenean erreproduzitzeko gailu eraginkor bat eraiki eta patentatu zuen. Fonografoa esan zion asmakizunari. Euskarri gisa argizarizko zilindro batzuk zituen eta haiek ahotsaren eta soinuaren erregistroari kalitatea eta egonkortasuna ematen zizkioten, eta horrek industria-ekoizpena ahalbidetzen zuen.

Liburutegi Nazionalean orain dagoen zilindro-bilduma katalogatuta dago osorik eta kontsultatu ere egin daiteke, datu-basean. 457 piezek osatzen dute. Piezak kaxa indibidualetan daude, edukiak eta jatorrizko ontziak ondo zainduta daudela bermatzeko. XIX. mende amaierako eta XX. mende hasierako Espainiako interpretatzaileen jatorrizko grabazioak dituzte eta, batzuetan, bakarrak dira.
Zilindro gehienak Espainiako fonografia-etxeek ekoitziak dira: Sociedad Anónima Fonográfica (Madril), Sociedad Fonográfica Española de Hugens y Acosta (Madril), Viuda de Aramburu (Madril), eta abar, eta Espainiako banden, orkestren, bakarlarien eta abeslarien interpretazioak dituzte bilduta; baita atzerriko lanen zatiak ere: “La Dolores” jota, Tannhäuser martxa, “Agua, azucarillos y aguardiente” kalejira, “Frascuelo” pasodoblea Ingeniarien Bandak jota, “Terceto de Marina” Bezares tenoreak abestuta, Canción del espejo de “La Viejecita” Blanca del Carmenek abestuta, 1898tik 1899ra grabatutako Aragoiko jotak Balbino Orensanzen eskutik, garai hartako jotari onenen ahotsetan, eta abar. Bildumarako azken eskurapena ingeles hiztunek gaztelania ikasteko korrespondentzia bidezko lehen ikastaroa izan da: “Spanish Gold Moulded Record” (1905). 25 zilindrotan argitaratu zuen Scranton-go (Pensylvania) International Correspondence School eskolak.

Zilindro-bilduma erreproduzitzeko, Liburutegi Nazionalak 1895eko "Gramophone" fonografo bat du eta “Edison Home Phonograph” fonografo bat ere bai. Hala ere, bildumaren zatirik handiena digitalizatuta dago eta CDan ere entzun daiteke.

Argizarizko zilindroen bilduma
Espainiako Liburutegi Nazionalak Espainian eginiko argizarizko 224 zilindroko bilduma bat eskuratu du. Gehienak Espainiako musikarekin eta interpreteekin daude lotuta. Balio historiko handiko dokumentuak dira, XIX. mende amaierako eta XX. mende hasierako lehen soinu eta ahots grabaketak baitira.

Eskuratutako zilindroen bildumaren edukia aberatsa eta askotarikoa da eta asko hazi du Soinu-erregistroen Zerbitzuaren bilduma historikoa. Idatzitako bildumaren inkunableen parekoak dira.

Ondoren, Liburutegi Nazionalak eskuratutako zilindro batetik datorren soinu-erregistro bat dator. “Carceleras” pieza du, Ruperto Chapíren "Las hijas del Zebedeo" zarzuelako ezagunena. Grabazioa 1900. urtearen inguruan egin zen eta Nieves andereñoak intepretatua dago.

1877an, Tomás A. Edisonek fonografoaren zilindroak asmatu zituen; haiek izan ziren soinua grabatzeko eta erreproduzitzeko lehen baliabideak. Lehen zilindroak eztainu-paperezkoak ziren, ondoren parafina-kartoizkoak eta 1890etik aurrera argizari trinkozkoak. Fonografoa izan zen soinua erregistratu eta erreproduzitzen zuen lehen gailua. Mintz bati lotutako orratz baten bidez funtzionatzen zuen. Horrek musikaren, ahotsaren edo beste edozein soinuren bibrazioak jasotzen zituen eta zilindroaren gainazalean grabatzen zituen ildoen bidez. Asmakizun honek izandako eraginari esker, ingeniariak, zientzialariak, artistak, merkatariak eta abar elkarlanean aritu ziren eta, horrela, geroago Emilio Berlinerrek asmatutako disko-gramofonoen mekanismoak hobetu zituzten, aurrez grabatutako soinuak erreproduzitzeko bakarrik balio baitzuten.

1890. urte amaierara arte, argizarizko zilindroak oso heterogeneoak ziren eta horrek bateraezintasun-arazoak ekartzen zituen. Hori ekiditeko, Edison Records, Columbia Phonograph eta beste etxe batzuek argizarizko zilindroentzako neurri estandar bat ezartzea erabaki zuten. Adostutako neurriak honako hauek ziren: 10 cm-ko luzera eta 5,7 cm-ko diametroa, bi minutu inguruko grabazioa egiteko gaitasunarekin. 1906an, plastiko gogorrak argizariaren tokia hartu zuen eta zeluloidezko eta anberolezko zilindroak merkaturatzen hasi ziren. Azken horiek 4 minutuko iraupena zuten eta 1929ra arte jarraitu zuten saltzen, arbelezko diskoekin lehian, horiek ez baitziren hain hauskorrak eta gordetzeko errazagoak baitziren.

Eskuratutako bildumak neurri estandarreko 204 zilindrok osatzen dute: zarzuelako 57 zilindro, operako 44 zilindro, flamenkoko 20, herri-musikako 22, musika instrumentaleko 33, ipuinen 15, eskualdeetako musikaren 10, hitzaren artxiboko 3 eta hainbat gairen inguruko 20 zilindro handiago.

Zarzuela oso konposizioa ezagunek ordezkatzen dute. 15 “The Anglo Italian comerse Co” konpainiak Espainian grabatuak eta Italian fabrikatuak daude: El juramento (Gaztambide), La Revoltosa (Chapí), El Barberillo de Lavapies, La boda de Luis Alonso (G. Jiménez), El puñao de rosas (Chapí), eta abar. Perfekzio handikoak dira zilindroak eta duten soinua gordeta daudenen artetik onenetakoa dela esan daiteke. Gainerakoak Espainian eginak daude. Oso konposizio ezagunak daude bilduta; esaterako, La alegría de la Huerta (Chueca), Agua azucarillos y aguardiente (Chueca), La verbena de la Paloma (Bretón), Gigantes y cabezudos (Caballero). Garai bakoitzeko abeslari espainiarren zilindroak dira, grabazioenak edo oso zati ezagunenak; baita ahaztuago daudenenak ere. Ezagunak baino garrantzitsuagoak izaten dira horiek batzuetan. Nolanahi ere, grabazioak, ezagunak edo ezezagunak izan, grabatuak dauden lehen zarzuelak dira eta, kasu batzuetan, ez dago beste grabaziorik.

Opera da bilduma osatzen duten beste generoetako bat. Sei Constantino euskal tenore handiarenak dira, atzerriko Pathé eta Edison marketakoak. Gainerakoak espainiarrak dira eta garaiko zati eta aria ezagunenak biltzen dituzte. Arrietaren “Marina” operaren lau zilindroak lehenak direla esan daiteke eta, agian, baita bakarrak ere.

Flamenkoaren hogei zilindroak Espainian fabrikatuak dira. Garrantzitsuenak “Mochuelo”renak dira, flamenkoaren ia estilo guztiak grabatu baitzituen. Horien artean, aipagarriak dira Jaberak, agian ale hau bakarrik gordetzen duen flamenko mota.
Honako fonografia-etxe espainiar hauek dituzte liburutegian ale gehien: Ureña, Aramburo, Hugens y Acosta, Fonográfica Madrileña, Sociedad Fonográfica Española, Moreno Cases, Puerto y Novella, Fono Reyna, José Navarro eta abar. Atzerrikoen artean, Pathe, The Anglo Italian Commerce Co., Edison Amberol eta Lioret nabarmendu daitezke, besteak beste.

"Carceleras" lana entzun (BDH)

2. Pianola-biribilkiak
Paper zulatuzko lehen musika-biribilkiak 1880 aldean azaldu ziren. Pianola esaten zaion teklatuzko tresna mekaniko baten bidez entzun daitezke. Instrumentu horrek jotzen duenak eragiten dion sistema pneumatiko baten bidez funtzionatzen du. Musika-notak papera askatuz doan heinean sortzen dira. Paperean kodetuta dago teklatuko noten posizioa, zuloak jarrita dauden moduan.

Pianola-biribilkien bildumak 5.000 dokumentutik gora ditu eta 1990ean sortu zen. 550 biribilki eta 1918ko Sterling pianola bat erosi ziren orduan.

Pianola oso ezaguna izan zen Espainian XX. mendearen lehen herenean eta biribilkien fabrikazioa negozio handia izan zen. Liburutegi Nazionaleko biribilkiak atzerriko eta Espainiako hainbat argitaletxek ekoitzi zituzten: Victoria (marka ezagunena), Best, Minerva, Diana, Princesa, Edición Mott, España Musical, Melodía, Poch, Clave, eta abar. Bildumak askotariko errepertorioa du: adibidez, uneko fribolitateak eta zarzuelen, operen eta abarren zatiak, baina baita pianorako lan abangoardistenak ere. Errepertorio klasikoaz gain badira garaiko kuple eta musika dantzagarri ezagunak; esaterako, fox-trot, one-step eta tango dantzak. Horiek ere oparo ekoitzi zituzten garai hartako partituren editoreek.

3. Disko zulatuak
XIX. mendean soinua erreproduzitzeko erabili ziren lehen diskoek organiloaren (Ariston, Ariosa edo Herophon modeloetan bezala) edo musika-kaxen (Synphonion-ean bezala) antzeko mekanismo pneumatikoetan oinarritutako erreproduzigailuak (disko-jogailu oinarrizkoenak) erabiltzen zituzten. Platerean diskoak biratzean, biradera batek eraginda, zuloek soinua produzitzeko mekanismoak aktibatzen dituzte. Pieza bakoitzaren iraupena oso laburra da eta bat dator diskoak bira osoa egiteko behar duen denborarekin; hortik aurrera, musika errepikatzen hasten da.

Liburutegi Nazionaleko kartoian edo metalean zulatutako diskoen bildumak ehun pieza inguru ditu, guztiak 1880tik 1900era eginak eta Liburutegiko Museoan bakoitzari dagokion erreproduzigailuan entzun daitezke.

Prozedura honen bidez grabatutako errepertorioak, batez ere, zarzuelaren (esaterako, F. Chuecaren La Gran Vía zarzuelaren zatiak), balsen, himno nazionalen, piano-pieza txikien eta abarren zati ezagunak ditu.

4. Arbelezko diskoak
1887an E. Berliner-ek gramofonoa asmatu zuenetik joan den mendeko berrogeita hamarreko hamarkadara arte, milaka grabazio argitaratu ziren arbelezko diskoetan (harrizko diskoak ere esan izan zaie), genero guztiak hartuz: musika klasikoa, flamenkoa, zarzuela, martxa militarrak, herri-musika, arina, operak, hitzaren artxiboak eta abar.

Bibliotekako arbelezko diskoen bilduma Espainiako eta atzerriko hainbat zigilu diskografikotako 21.000 unitatek baino gehiagok osatzen dute: Compañía del Gramófono Odeón: Pathé, MGM, Regal, La Voz de su Amo, Columbia, Decca, Philips, eta abarrek. Bildumaren zati handi bat digitalizatua dago jada.

Arbelezko disko zaharrenak XX. mendeko lehen urteetakoak dira eta oso iraupen txikiko lanen zati txikiak bakarrik hartzen dituzte. Grabatutako abestiek denboraren poderioz izandako bilakaera nola gertatu zen ikus dezakegu: hasieran, musika klasikoko eta eszenikoko grabazioak ziren nagusi (zarzuelak, operak, kupleak eta abar), baina berrogeiko hamarkadatik aurrera, beste herrialde batzuetako joerari jarraituz, uneko gustuekin bat zetozen eta diskoak merkatuan hedatzen zituzten abesti ezagunen ekoizpen masiboari ekin zitzaion. Liburutegiko errepertorioan presentzia handia dute, halaber, folkloreak eta musikalak ez diren grabazioek edo hitzaren artxiboek. Bilduma garrantzitsuak dituzte; hala nola Tomás Navarrok Instituto de Estudios Históricos elkartetik bildutakoak.

5. Binilozko diskoak
Berrogeiko hamarkadaren amaieran hasi ziren lehen binilozko diskoak argitaratzen (mikroildoak edo plastikozko diskoak ere esaten zitzaien). Denbora batean zehar, euskarri berria arbelezko diskoarekin batera egon zen merkatuan, baina 1956. urtearen inguruan erabat ordezkatu zuen, grabatutako soinua merkaturatzeko baliabide egokiagoa zelakoan.

Binilozko diskoak ospe handia izan zuen XX. mendearen bigarren erdian; industria diskografikoen urrezko garaia izan zen hura eta bildumazaletasun fenomeno handia sortu zen, bai arlo publikoan, bai pribatuan.

Bi formatu zituen batez ere: singlea, neurri eta gaitasun txikiagokoa eta Long play (LP inizialekin ezagunagoa). Biraketa-abiadurak minutuko 45 edo 78 birakoak izaten dira formatu txikiko diskoetan eta iraupen luzekoetan, berriz, 33 1/3-koak. Erreproduzigailuak (disko-jogailuak edo pickupsak) soinu monoaural eta estereoko hainbat modalitatetan eta modelo eta neurri ugaritan fabrikatu ziren. Hala dagokio, gainera, Espainiako etxe guztietan ia berrogei urtez oso ezaguna izan zen kontsumo-objektu bati.

XX. mendeko azken hamarkadan binilozko diskoari teknologia digitalak eta CDak tokia kendu bazion ere, oraindik badago profesionalei zuzendutako binilozko diskoen ekoizpen bat eta BNEn sartzen dira lege gordailuaren harira. Oraingo disko-jogailuak lehengo orratzaren tokian laser-sorta bat du, CD erreproduzigailuetakoa bezalakoa.

Binilozko diskoen bilduma BNEk dituen soinu grabatuaren bildumetan bolumen handiena duena da. Berrogeiko hamarkadaren amaieran hasi zen sortzen, Lege Gordailuaren Legea betetzetik zetozen eskurapenen bidez. Orain, 300.000 dokumentu ditu, gehienak diskoetxe ezagunetako edizio komertzialak: Belter, Columbia, Emi-Odeón, Hispavox, Mercury, Polydor, RCA Española, Zafiro, eta abar. Komertziala ez den erakunde-izaerako bilduma garrantzitsu bat ere badago; Espainiako musika historikoaren grabazioei dagokiena, esaterako. Horiek Hezkuntza eta Zientzia Ministerioak, konposatzaileen elkarteek, Radio Nacional de España irratiak eta abarrek sustatutakoak dira.

6. Zinta magnetikoak
Hainbat modalitate daude:

  • Zinta irekia. Euskarri horretan daude gordeta Liburutegi Nazionalean 1980ko hamarkadan izandako kultura ekitaldien lehen grabazioak, DAT zintetara pasata, gordeta eta kontsultatzeko moduan.
  • Kartutxoa. Zentzu bakarrean grabatutako zortzi pisten formatu bat da eta oso hedapen komertzial txikia izan zuen. BNEko bilduman 3.134 zinta daude, batez ere, hirurogeiko eta hirurogeita hamarreko hamarkadako musika arina biltzen dutenak.
  • Kasetea. Binilozko diskoarekin batera, soinua grabatzeko eta merkaturatzeko sistemarik hedatuena da. Beraz, argitalpen komertzialaren zati handi batek argitalpen berdina du diskoan. BNEko bildumak 160.000 zinta inguru ditu. Musika-genero guztietakoak eta hitzaren artxibokoak dira kasete horiek.
  • Hari magnetikoa. XX. mendearen lehen erdian erabili zen irrati-emanaldiak grabatzeko. BNEk erreproduzigailu bat du euskarri horretarako, baita himno eta diskurtso politikoen bilduma txiki bat ere (Manuel Azaña, Dolores Ibarruri, Queipo de Llano jenerala, Segura kardinala eta beste hainbaten ahotsetan); gehienak Gerra Zibilean emanak (1936-1939).
  • ZINTA DIGITALAK (DAT zintak). Prozedura analogikoen bidez eginiko grabazioak gordetzeko eta hedatzeko erabiltzen den euskarri bat da. BNEko arbelezko diskoen bildumaren zati handi bat zinta mota honetan ere gordeta dago (1996tik 2000ra egin zen lan hori) eta Liburutegi Nazionaleko ekitaldien segurtasun-kopiak ere gordeta daude.
  • DISKO TRINKOAK (COMPACT DISC). CD-Audio euskarri digital berria merkatuan dago oraindik eta 1990eko hamarkadan kasetearen eta binilozko diskoaren tokia hartu zuen erabat. BNEko bilduma lege-gordailu bidez eskuratu da batez ere eta, une honetan, 150.000 bolumen baino gehiago ditu.

Espainian disko trinkoak ekoizten dituzten diskoetxe nagusien artean daude honako hauek: BMG Ariola, PDI, Blue Moon Producciones Discográficas, Polygram Ibérica, EMIOdeón eta abar; horietako batzuk, Fonotrón kasu, garai bateko grabazioak birmasterizatzean daude espezializatuta.

Disko trinkoen Espainiako edizioaren eduki nagusia pop musika nazionala da. Musika-estilo horrek hartzen du BNEko bildumaren zati handiena. Urrutitik jarraitzen diote beste genero batzuek; esaterako, eszenako musikak (zarzuela, musika-komediak, zinemako musika eta abar), musika tradizionalak edo Espainiako historiaren musikak (hainbat zigilu espezializaturekin: Verso, Arsis, Glossa, La Má de Guido, Tritó, Columna, Pneuma, etab.).

Flamenkoak ere presentzia handia du Espainiako ekoizpen fonografikoan. Grabazio historikoen bildumak (batzuk, esaterako, Centro Andaluz de Flamenco zentroak bermatuak) eta oraingo garaietako joerak eta nahasketak ere badira.