1. Historia da colección
1.1 Ephemera
No Servizo de Debuxos e Gravados existían unha serie de obras cunhas características físicas e de contido similares que, no ano 1991, pasan a formar a colección de Ephemera da Biblioteca Nacional, que se foi completando co fin de reunir unha "extensa e variada gama de representacións gráficas elaboradas cun propósito específico que non pretenden sobrevivir á actualidade da súa mensaxe".
Localizáronse, rexistradas e con sinatura de inventario (obras soltas), de ER e BA (libros), varias coleccións de cromos, caixas de mistos, calendarios murais, felicitacións, orlas e unha interesante sección de etiquetas de caixas de pasas e de laranxas de finais do século XIX. Sen procesar, encontrouse unha extraordinaria colección de varios miles de caixas de mistos das máis importantes marcas de fábricas españolas e estranxeiras, dunha gran riqueza en canto a cantidade, temática e técnicas.
Ademais, ingresaran poucos anos antes, por compra, unha magnífica colección de marquillas cigarreras cubanas e outra de felicitacións, recordatorios e tarxetas comerciais. No Depósito Xeral localizáronse e trasladáronse varias caixas que contiñan follas e folletos impresos, procedentes da antiga Sala de Varios, algúns deles ilustrados (menús, listas de prezos, itinerarios, etc.). Por outra banda, foron localizadas e trasladadas varias coleccións de láminas de recortables anteriores ao ano 1950, depositadas ata entón na antiga Sección de Literatura Infantil.
Ao longo de todos estes anos, procedeuse á compra de coleccións de Ephemera, entre as que destacan: unha colección de etiquetas de caixas de cigarros, que reciben o nome de "habilitaciones", e outra de etiquetas de bebidas, ambas as dúas pertencentes a un período cronolóxico entre 1880 e 1930; unha colección de paipais publicitarios dos anos 40-50; e unha máis reducida de libriños de papel de fumar. Posteriormente, adquiríronse varias coleccións de cromos de Apeles Mestres, dous álbums de felicitacións de Nadal de oficios, outro de invitacións, programas e carnés de baile e un número considerable de tarxetas con publicidade de produtos farmacéuticos dos anos 30, 40 e 50 do século XX.
Tamén son importantes as doazóns recibidas, como por exemplo unha colección de recortables dos primeiros anos do século XX, un álbum de etiquetas de leite condensado correspondente á época da Guerra Civil Española, un "teatriño" e outros xogos sobre cartolina, estampas de devoción, caixas de mistos, tarxetas e etiquetas comerciais, etc. Máis recentemente, recibíronse importantes doazóns de materiais impresos contemporáneos.
No ano 2003 publícase o catálogo "Ephemera. La vida sobre papel", onde se recollen preto de oitenta mil obras ordenadas segundo os diferentes tipos de materiais. O catálogo ofrece toda a información respecto a cada un deles: relacións de contido, temática, técnicas, ilustradores, editores, talleres de impresión, marcas, fábricas e fabricantes de produtos e establecementos comerciais, empresas e comercios, etc.
1.2 Ex Libris
A Biblioteca Nacional, que posuía unha pequena representación de ex libris, adquiriu en 1968 e 1969 as coleccións formadas polos seus propietarios, os señores Porter, Concepción Montsalvatje de Barcelona e Sáenz Fernández Casariego de Madrid, e en 1977 a de Concepció Careaga. Entre as tres forman un conxunto excepcional pola calidade e cantidade das súas obras: algunhas, de artistas españois, pero a maioría, de gravadores estranxeiros que se dedicaron a este campo da arte. Nesta colección hai obras de excelentes gravadores do século XIX e principios do século XX. Así mesmo, cómpre salientar a diversidade dos procedementos de estampación empregados neles, e a variedade dos temas tratados.
En 1989 publicouse o Catálogo de los Ex libris de Bibliotecas Españolas na Biblioteca Nacional, entre os que hai obras de excelentes gravadores do século XIX e principios do XX.
2. Os fondos
2.1 Ephemera
A Colección de Ephemera da Biblioteca Nacional reúne preto de cen mil imaxes que presentan unha gran variedade en canto á súa tipoloxía, temática e técnica. Cronoloxicamente, sitúanse nun período comprendido entre mediados do século XIX e mediados do século XX. A clasificación dos diferentes materiais realizouse atendendo ao contido e, ata o momento, inclúe: felicitacións, recordatorios e estampas de devoción, invitacións, programas, carnés de baile e ofrecementos de orquestras, almanaques de peto, calendarios murais, paipais, etiquetas e envoltorios de produtos comerciais (tabaco, bebidas, perfumaría e cosmética, alimentos etc.), cromos, postais e xogos, como recortables e teatros de papel. A estes materiais incorporáronse novas coleccións de naipes, tarxetas de básculas, facturas e papel de carta, puntos de lectura, etiquetas de produtos comerciais, etc.
Entre os autores destas obras destacan algúns dos mellores ilustradores españois de finais do século XIX e principios do XX: Eusebio Planas, Tomás Gaspar, Apeles Mestres, Ramón Casas, Ricardo Opisso, Gaspar Camps, Luis Labarta, Juan García Junceda, Alejandro de Riquer, José Cusachs, Carlos Ruano Llopis, Arturo Mélida, Manuel Tovar, Jaime Pahissa, José Pla Narbona, José Segrelles, etc.
En canto á súa temática, abundan os retratos, caricaturas, figuras alegóricas e mitolóxicas, personaxes relixiosos, escenas históricas, obras ilustradas, reproducións de cadros, vistas e paisaxes, transportes, etc.
2.2 Ex Libris
Entre os principais temas tratados nos ex libris de bibliotecas españolas figuran os cervantinos e, en especial, os que representan escenas do Quixote, de animais, heráldicos, humorísticos, infantís, macabros, médicos e relixiosos, estes últimos divididos en temas marianos e de santos.
Da colección de ex libris da Biblioteca Nacional destacan polo seu interese histórico os pertencentes á Casa Real de España. Unha peza importante é o ex libris gravado por Goya para Jovellanos. Pero, ademais, entre os artistas españois que se dedican aos ex libris, hai importantes pintores, gravadores e debuxantes, como Lorenzo Brunet, Alejandro Cardunets, Ramón Casals y Vernís, Cayetano Cornet, Joaquín Diéguez, D'Ivori, Joaquín Folch, Luis García Falgás, Juan García-Junceda, Antonio Ollé Pinel, Ricardo Opisso, Joaquín Pla Dalmau, Alejandro de Riquer, Ismael Smith, José Triadó, etc.
Catálogo
